مردم را در آن بر شما حجّت نبوذ كى گويند 366 : چرا توجّه بكعبه در اوّل وهلت ترك كرديذ و روى سوى بيت المقدس آورديذ اگر نه آن بوذى كى شما را قبله نبوذى ؟ « إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ » الّا آنانك بر خوذ ظلم كرده‌اند ؛ و اين اشارت بكفّار قريش ( 22 ) و جهوذان است 367 . . . . . . . . . . . . و او مخيّرست اگر خواهذ روزه دارذ و اگر خواهذ افطار كنذ 368 و فدى دهذ بطعام ، تا آيت منسوخ 369 شذ ، و به اين تأويلها آيت منسوخ است 370 ، و اين قول بيشترين فقها و مفسّرانست ؛ و بعضى گفتند : آيت منسوخ نشذ ، امّا تأويل آنست كى : و على الّذين يطيقونه في حال شبابهم او في حال صحّتهم و قوّتهم ، يعنى : ايشانرا كى در حالت جوانى و تن درستى و قوّت تكليف كردند بعد از آن عاجز شدند از آنك روزه دارند « فِدْيَةٌ طَعامُ مِسْكِينٍ » زيرا كه قوم را رخصة داذند در افطار و ايشان بر روزه داشتن قادر بوذند . « كانوا » در آيت مضمر كردند ، و بعضى گفتند : آيت محكمست 371 . اين تأويلها كى ذكر كرديم بطريق قراءة آنانست كى « يُطِيقُونَهُ » مىخوانند و آن را از « طاقت » مىنهند 372 ، و اين قراءة صحيحه است كى عامّهء اهل قرآن و مصاحف شرها ( ؟ ) 373 بر آنست ؛ و امّا آنانك « يطوقونه » مىخوانند 374 ، تأويل اين قراءة مردان پير و زنان عجوزاند 375 و رنجورى 376 كى اميد صحّت ندارذ ، ايشان به روزه داشتن 377 مكلّف‌اند امّا « و لا يطيقونه » چون طاقت روزه داشتن ندارند ايشانراست كى افطار كنند و بهر روزى مسكينى را طعام 378 دهند ؛ و گفتند : آيت محكمست ، نه منسوخ ؛ و « فِدْيَةٌ » 378 جزا ( 23 ) و بدل بوذ ، چنانك عرب گويذ : فديت هذا بهذا اى جزيته و أعطيته بدلا منه ، يعنى : اين چيز را جزا و بدل 378 آن چيز گردانيذم . « فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً » هر كس كى طعام زياده دهذ مسكينى را ، يعنى : به دو مسكين دهذ يا بيش ، شايذ ، و اين قول مجاهد 379 و عطا و سدى است ، و بعضى گفته‌اند : هر كس كى از قدر واجب از طعام دادن بيش دهذ ، آن زيادة بوذ و او را در آن خير بوذ ، و بعضى گفته‌اند : مراد از « فَمَنْ تَطَوَّعَ خَيْراً » آنست كى ميان روزه و فدية جمع كنذ 380 . « فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ » او را آن بهترست . « وَ أَنْ تَصُومُوا » « ان » صله است ، و اگر روزه داريذ شما را بهتر بوذ از روزه ناگرفتن و فدى داذن « إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ » اگر بدانيذ كى ثواب آن چيست . بدان كه هيچ كس را در ماه رمضان افطار جايز نيست الّا چهار كس را از مؤمنان بالغ ؛ بر